ضرورت تصویب طرح حمایت از زنان سرپرست خانوار در مجلس هشتم 

 زنان سرپرست خانوار از جمله گروه های آسیب پذیراجتماع هستندکه گاه عواملی چون طلاق، فوت و یا اعتیاد همسر، ازکار افتادگی او، رهاشدن توسط مردان مهاجر و یا بی مبالات، موجب آسیب پذیرترشدن این طیف وسیع از جامعــه می شود.

    این گروه اززنان که تحت عنوان «زنان سرپرست خانوار» یا «خود سرپرست» درجامعه نامیده می شوند با مصائب، مشکلات وموانع زیادی در زندگی مواجهندکه درکنار مشکلات و مسائل شهرهای بزرگ، آسیب های جبران ناپذیری را بر آنها و جامعه وارد می سازد.

  توجه به مسائل و مشکلات این قشر و بررسی همه جانبه و دقیق این مشکلات و ارائه راهکارهای درست و اصولی به منظورحمایت از این قشر، از جمله وظایف نهادها و سازمان های خدمات اجتماعی در هر کشور می باشد. متأسفانه در جامعه ما زندگی زنان پس از ترک شوهر (به دلیل فوت، طلاق و...) غالباً با ابهامات و مخاطراتی روبروست، از جمله سرپرستی فرزندان به تنهایی و گاه به سختی، مشکلات اقتصادی، زندگی در تنهایی و همراه با افسردگی و ناامیدی، همچنین نگرش غلط جامعه نسبت به زنان مطلقه و بیوه در نبود همسرانشان، آنان را در روابط اجتماعی و حضور در اجتماع با مشکلات عدیده ای روبرو می کند.

  زنان سالمند از این گروه نیز مشکلات خاص خود را دارند.در تعریف این قشر می توان گفت:عنوان سـرپرست خانوار به یکی از اعضای خانوارکه در خانواده با این مسئولیت شناخته می شود اطلاق می گردد. درصورتی که اعضای خانوار قادر به تعیین سرپرست خود نباشند، مسن ترین عضو خانوار که به عنوان سرپرست خانوارشناخته می شود. معمولاً در خانواده، پدر سرپرست خانوار می باشد و درصورت نبود پدر (فوت،طلاق و...) مادر سرپرست خانوارمحسوب می شود. درگذشته خانواده هایی که با سرپرستی زنان اداره می شد در جامعه به خانواده "بی سرپرست" شهرت داشتند. متأسفانه هنوز هم دربرخی موارد از این ادبیات نادرست استفـاده می شود.

  انواع زنان سرپرست خانـوار شامل : زنان بیوه ، زنان مطلقـه (اعم از زنـانی که پس ازطلاق به تنهایی زندگی می کنند و یا به خانه پدری بازگشته ولی خود امرار معاش می کنند ) ، همسران مردان معتاد ، همسران مردان زندانی، همسران مردان بیکار ، همسران مردان مهاجر ، همسران مردانی که در نظام وظیفه مشغول خدمت هستند، زنان خودسرپرست (زنان سالمند تنها ) ، دختران خودسرپرست ( دختران بی سرپرستی که هرگز ازدواج نکرده اند ) ، همسران مردان ازکارافتاده و سالمند می شود.

  عوامل مؤثر بر بروز مشکلات زنان سرپرست خانوار :

  *فقـر: از جمله حادترین مشکلات زنان سرپرست خانوار است و دلایل بسیاری در تایید محرومیت آنان به دلیل جنسیت و در پی آن محرومیت از منابع وجود دارد. معمولاً خانوارهای با سرپرست زن از خانوارهای با دوسرپرسـت ( زن و مرد ) از نظر اقتصادی ضعیف ترهستند. این گونه خانواده ها با از دســت دادن مرد خانواده نان آور خود را از دست می دهند و گاه مجبور می شوند از دیگر وا بستگان نیزسرپرستی کنند. در این گونه خانوارها زنان باید به تنهایی علاوه بر سرپرستی خانواده و کسب درآمد و مدیریت اقتصادی ، مواظبت از بچه ها ، کارهای خانه و بهبود شرایط زندگی اعضای خانوار را نیز بر عهده بگیرند. در چنین شرایطی ، از سویی وقت و انرژی کمتری برای انجام اموری چون تهیه کالاها و مواد غذایی ارزان تر یا تهیه برخی اقلام مورد نیاز خانواده در منزل دارند و از سوی دیگر نقش بازتولیدی زنان ، آنان را مجبور به کار پاره وقت ، انعطاف پذیر یا اشتغال خانگی می کند. این شرایط زنان را از آموزش و کسب مهارت باز داشته، موجب دریافت دستمزد کمتر نیز می شود. دشـــواری ترکیب شغل زن با مراقبت ازخانواده موجب تمرکــــز فعالیت این زنان در بخش غیررسمی بــازارکارنیز می شود.این عوامل و دیگر عوامل اجتماعی شرایط را برای فقر بیشتر زندگی خانوارهای با سرپرست زن فراهم می کند.

  از دیگر دلایل فقیر بودن زنان سرپرست خانوارکم توجهی دولت ها و نبود سیاست های تاْمین اجتمــاعی جـــامع و مستمری است که این خانواده ها را مورد حمایت قرارمی دهد. نبود سیستم جبران کننده کسری درآمدها از طرف نهاد های دولتی یا ناچیزبودن آثار خدمات این سیستم های جبرانی بر وضعیت خانواده و به طور خلاصه محدودیت حمایت دولت و اجتماع ، این زنان را به خط فقر کشانده است.

  *منزوی شدن زنان سرپرست خانوار : پیامدهای فرهنگی ناشی از طلاق و در مواردی شرمساری از نوع شغل سبب می شود این زنان از روابط اجتماعی و ارتباط با دیگران پرهیز کنند. البته با توجه به مسئولیت چندگانه آنان در زندگی ، وقتی برای برقراری ارتباط با دیگران برایشان باقی نمی ماند. بیش از نیمی از زنان سرپرست خانوار احساس ضعف و ناتوانی می کنند .

  ترس و نگرانی ازآینده مبهم و نامعلوم : نبود تضمین برای تأمین نیازهای زندگی آتی از مهم ترین دغدغه های زنان سرپرست خانوار می باشد. دربسیاری از زنان سرپرست خانوار احساس اضطراب و نگرانی از آینده وجود دارد .

  *محدودیت شرایط اجتماعی و فقر در زنان سالمند

  -نداشتن شغل: مهم ترین دغدغه زنان سرپرست خانوارنداشتن شغل مناسب و نبودتأمین اجتماعی لازم است .

  تعریف نادرست از سرپرستی خانوار در آمارگیری های رسمی : نبود دقت لازم در شناسایی جنسیت در سرپرستی خانواده و اینکه بسیاری از زنان سرپرست خانوار به دلایل مختلف مثل مهاجرت شوهر ، زندانی شدن و یا از کارافتادگی او و یا طلاق سرپرستی خانواده را عهده دار شده اند ولی ممکن است خود را سرپرست خانوار معرفی نکنند. به عبارتی مسائل فرهنگی و سنن اجتماعی سبب می شود زنان با وجود اداره خانواده ،خود را سرپرست خانوار ندانند .

  -ناکافی بودن حمایت های مالی و معنوی دولت : این امر سبب شده تا زنان در بخش خصوصی و غیررسمی از جمله انجمن های خیریه امرار معاش کنند .( علیرغم تلاش های سازمان بهزیستی در جهت بهبود کیفیت خدمات رسانی به زنان سرپرست خانوار و زنان خودسرپرست همچنان مشکلات معیشتی در این خانواده ها مشاهده می شود .)

  محدودیت خدمات بیمه ای و نبود تأمین اجتماعی کافی جهت تمامی زنان سرپرست خانوار نیز از مشکلات این قشر می باشد.

  با توجه به آنچه گفته شد ، می توان به صورت خلاصه برخی از مهم ترین عوامل مؤثر در بروز مشکلات زنان سرپرست خانوار را چنین برشمرد:

  نبود دید مثبت برای ازدواج مجدد ، نگاه ها ، گرایشات نادرست بعضی از مردان طماع برای بهره مندی موقت و آسان از این زنان ، درگیری پیرامونی با خانواده همسر و خانواده فرزندان ازدواج کرده و رهاشدن زن با کوله باری از مشکلات ، نبود قدرت تامین نیازهای مالی و مادی فرزندانی ، نبودپشتیبان عاطفی- روحی برای تداوم زندگی و درنتیجه پدیدآمدن انواع بیماریهای افسردگی برای این زنان ، پدیدآمدن بحران های عاطفی و روانی درمحیط خانواده توسط فرزندان وغیره آنهم به میزان وابستگی به پدرخانوادهی ، ناامن بودن جامعه و رشد روزافزون نگرانی ها و مشکلات خاص زنان سرپرست خانواری ، مشکل دسترسی به شغل مناسب باتوجه به نداشتن مهارت و مشکلات ارتباطات خاص اجتماعی ،

  نداشتن مهارت کافی درهماهنگی میان تامین زندگی خانواده باتربیت فرزندان وبروزکاستی هایی درتربیت اخلاقی واجتماعی فرزندان و ناتوانی درحمایت از فرزندان درهنگام بروز مشکلات وکاهش ارتباط درست و مداوم با آنانی ، ناتوانی در تهیه مسـکن مناسب برای زندگی و در نتیجه ســـرگردانی در دوران سالخوردگی که نیاز به استراحت وآرامش است ، نبود سازوکارهای لازم و مناسب حمایتی از سوی دولت و دستگاه های اجرایی .

  البته برخی مسائل سبب کم شماری زنان سرپرست خانوار گردیده است ، به عنوان مثال در برخی خانواده هــا سرپرست مرد ، به صورت غیر فعال می باشد و بدون درآمد و عملاً خانواده توسط زن تأمین می شود ولی در سرشماری این خانواده ، مرد سرپرست معرفی نه زن یا در برخی خانواده ها وجود مرد معتاد یا بزهکار که عملاً هم نقش سرپرست خانواده و تأمین معاش از او سلب می گردد علاوه بر هزینه های گزاف صرف اعتیاد و ...، امرار معاش و هزینه مخارج زندگی به عهده زن می باشد ولی او به عنوان سرپرست محسوب نمی شود و یا در مورد مهاجرت و اقامت غیرقانونی مردان افغانی در ایران ، به دلیل قرارداشتن این افراد در معرض دستگیری و اخراج، اساساً حضورشان در خانواده مقطعی است و اغلب فشارهای اقتصادی و مالی بردوش زنان خانواده هایشان قرار دارد. مورد دیگر مربوط به زنانی می شود که بر اثر طلاق یا فوت همسر ، سرپرست خانواده را از دست می دهند و گاه به دلیل وجود نگرشهای غلط سنتی و اجتماعی به منزل پدری بازگشته و تحت حمایت پدر قرار می گیرند . این مسئله سبب می شود مفهوم سرپرست خانوار در مورد آنها صدق نکند.

  مشکلات زنان سرپرست خانوار پیامدهایی را درنیز بر دارد، از جمله این پیامدها روی آوردن به جرم و فساد برای تامین نیازهای مالی زندگی، به طوری که امروزه اکثر زنان خیابانی را این گروه اجتماعی تشکیل می دهند. ایجاد انحراف و اختلال در تربیت نیروهای فعال و جوان جامعه . افزایش تعداد خانواده های ناآرام و ایجاد اختلالات روانی و جمعی در اعضای خانواده . گسترش فقر مادی و فرهنگی در جامعه.

  در اینجا به اقداماتی که جمهوری اسلامی ایران انجام داده است نیز اشاره می کنیم ؛ قانونگذاری :از جمله مصوبه های مجلس پیرامون تأمین زنان و کودکان بی سرپرست ماده واحده ای است که در آن دولت مکلف است نسبت به تضمین بیمه و رفاه زنان و کودکان بی سرپرست موضوع چهارم اصل بیست و یکم قانون اساسی اقدام و حداکثر ظرف سه ماه لایحه آن را برای تصویب به مجلس تقدیم کند . در تبصره آمده است که دولت باید حتی الامکان در لایحه جهت خودکفا نمودن، بیمه شدگان را مورد توجه خاص قرار دهد . این قانون در 1/8/1362 در مجلس تصویب و به تأیید شورای نگهبان رسیده است .

  از دیگر مصوبه های مجلس می توان به قانون تأمین زنان و کودکان بی سرپرست مصوب 24/8/1371 اشاره کرد که زنان بیوه ، زنان پیر و سالخورده، زنان و دختران بی سرپرست وکودکان بی سرپرست مشمول این قانون شده اند و در آن زنان و کودکان بی سرپرستی که تحت پوشش قوانین حمایتی دیگری نیستند از حمایت های مقرر در این قانون بهره مند می شوند .

  حمایت های موضوع این قانون شامل موارد زیر می باشند :

  - حمایت های مالی و تهیه امکانات خودکفایی یا مقرری نقدی و غیرنقدی مستمر .

  - حمایت های فرهنگی اجتماعی از جمله ارائه خدمات آموزشی ( تحصیلی )، تربیتی، کاریابی، آموزش حرفه و فن جهت اشتغال، خدمات مشاوره ای و مددکاری و ...

  - نگهداری زنان سالمند بی سرپرست و کودکان بی سرپرست در واحدهای بهزیستی و یا واگذاری سرپرستی آنان به افراد واجد شرایط.

  آیین نامه اجرایی قانون تأمین زنان و کودکان بی سرپرست در 11/5/1374 به تصویب رسید که مشتمل بر 14 ماده می باشد. طبق ماده 1، محور و اساس حمایتها و اقدامات اجرایی موضوع این آیین نامه ایجاد امنیت اجتماعی و اقتصادی و فراهم کردن زمینه ها و موجبات عادی سازی زندگی زنان و کودکان بی سرپرست می باشد. در ماده 2، بر شناسایی کودکان بی سرپرست از طریق هماهنگی با نیروی انتظامی و معرفی آنان به سازمان بهزیستی طی مراحل قانونی و از طریق مراجع قضایی تأکید دارد .

  از دیگر مصوبه های مجلس، قانون اصلاح ماده 9 قانون نظام هماهنگ پرداخت کارکنان دولت می باشد که در 15/7/75 به تصویب رسید. همچنین قانون اصلاح ماده 9 قانون نظام هماهنگ پرداخت کارکنان دولت مصوب 22/1/80 به این نکته اشاره دارد که مستخدمان زن شاغل، بازنشسته مشمول این قانون که متکفل فرزندان خود می باشند . در ماده 3 ، مشمولانی که پس ازدریافت کمک های بهزیستی و به تشخیص مددکاران توانایی لازم جهت کسب درآمد و گذران زندگی عادی را به دست آورده اند از شمول اقدامات حمایتی خارج می شوند .

  در ماده 4 ، به اقدامات حمایتی اجرایی زنان و کودکان بی سرپرست اشاره شده است که شامل : خدمات آموزشی و تربیتی ، خدمات کاریابی و اشتغال ، مددکاری ، مشاوره و راهنمایی.

  در ماده 5، به پرداخت های غیر مستمر جهت فراهم آوردن امکانات رفاهی، اشتغال، ازدواج و ... اشاره شده است.

  در ماده 6 میزان و مدت پرداخت های مستمر تعیین شده است که در آن خانواده های دونفره حداکثر 30% حداقل مستمری ماهانه مشمولان قانون استخدام کشوری در هر سال، خانواده های سه نفره حداکثر 35%، خانواده های چهارنفره حداکثر 40% و خانواده های 5 نفره و بیشتر حداکثر 50% دریافت کنند.

  در ماده 7، به مبانی و میزان پرداخت مستمری مشمولان سازمان بهزیستی و کمیته امداد امام خمینی (ره) به صورت یکسان و هماهنگ اشاره شده است.

  ماده 8، به ارائه خدمات به مشمولان بهزیستی در خانواده که به صورت سرانه از محل اعتبارات سالانه بهزیستی انجام می شود، اشاره کرده است.

  ماده 9، افراد و خانواده هایی که توانایی لازم جهت زندگی متعارف را پیدا کرده اند، مجاز به استفاده از حمایت های اقتصادی و دریافت مستمری نمی داند.

  از کمک هزینه های عائله مندی و اولاد و همسران وظیفه بگیر مستخدمان متوفی از کمک هزینه عائله مندی بهره مند می شوند که این افراد در صورت فوت همسر دوم می توانند از مستمری بازنشستگی هرکدام از همسران که بیشتر است و در صورت طلاق از همسر دوم از مستمری بازنشستگی همسر فوت شده اول خود بهره مند شوند. مجلس شورای اسلامی در تاریخ 24/3/1377 قانون تشویق احداث و عرضه واحدهای مسکونی استیجاری را به تصویب رساند که در آن شرایط متقاضیان اجاره یا اجاره به شرط تملیک با حفظ اولویت برای متقاضیان جوان متأهل و افراد کم درآمد و زنان سرپرست خانوار لحاظ شده است.

  در قانون بودجه سال 1381 کل کشور مصوب 22/12/1380 مجلس شورای اسلامی نیز مبلغ چهارهزار و پانصد میلیارد ریال اعتبار برای اعطای تسهیلات بانکی به طرح های سرمایه گذاری اشتغال زای بخش های تولیدی ، خدماتی، بخش های خصوصی و تعاونی و خوداشتغالی با اولویت زنان سرپرست خانوار اختصاص یافته است .

  در ماده 96 قانون برنامه چهارم توسعه ، مصوب 11/6/1383 مجلس شورای اسلامی نیز تأمین بیمه خاص ( در قالب فعالیت های حمایتی ) برای حمایت از زنان سرپرست خانوار و افراد بی سرپرست با اولویت کودکان بی سرپرست در نظر گرفته شده است.

  همچنین تهیه و تدوین طرح جامع توانمندسازی زنان خودسرپرست و سرپرست خانوار با همکاری سایر سازمان ها و نهادهای ذی ربط و تشکل های غیردولتی و تصویب آن در هیأت وزیران در شش ماهه نخست سال اول برنامه لحاظ شده است.

  2- اجرایی:

  در کشور ما اقدامات ملی محدودی در زمینه فعالیت زنان انجام شده است. از مهمترین اقدامات انجام شده در خصوص فقر زدایی زنان در سالهای اخیر می توان به فعالیت ارگانهایی مانند کمیته امداد امام خمینی (ره)، بهزیستی و وزارت کار و امور اجتماعی اشاره کرد که بر موضوعاتی از قبیل کارآفرینی و مهارت آموزی زنان سرپرست خانوار تأکید می کند که البته این طرح ها سنتی بوده پاسخگوی نیازهای زنان سرپرست خانوار نمی باشند. نهادهای حمایتی داخل کشور لازم است با قشر آسیب پذیر جامعه تعامل برقرار کرده، برنامه های خود را مطابق با خواسته ها و علایق قشر آسیب پذیر تهیه و تدوین کنند.

  امید است روزی فرا رسد که در جامعه اسلامی ما هیچ قشری مشکل خاص و اساسی نداشته باشد .

• ایسکانیوز