تأملی بر آنچه در جهان اتفاق افتاده است، نشان می‌دهد که انسان‌ها در طول حیات خویش با تحولات متعدد و متنوعی مواجه بوده، هستند و خواهند بود. برخی از این تحولات طبیعی و برخی نیز غیرطبیعی‌اند؛ از تحولات فردی و خانوادگی گرفته است تا تحولاتی که در حوزه‌های سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و... را شامل می‌شود. حوادث و تحولاتی از قبیل زلزله، سیل، توفان، جنگ، طلاق، بی‌کاری و... از این جمله هستند.
تحولاتی که در نتیجه آنها فشارهای مختلفی به مردم و جامعه وارد می‌شود که می‌تواند پیامد‌های ناخوشایندی را به‌دنبال داشته باشد. این شرایط منجر به این شده که در سال‌های اخیر اصطلاح تاب‌آوری اجتماعی (social resilience) توجه سیاست‌گذاران اجتماعی، استادان علوم اجتماعی و روان‌شناختی و مشاوره و مدیریت بحران و متخصصان حوزه خانواده به‌ویژه مددکاران اجتماعی را به خود جلب کرده است. این مفهوم در زبان انگلیسی از ریشه لاتینی «resilire» به‌معنای پریدن به حالت اول برآمده است و فرهنگ لغات کمبریج این واژه را به توانایی بازگشتن به حالت شاد و موفق بعد از وقوع یک اتفاق ناخوشایند ترجمه کرده است. اما به‌لحاظ مفهومی تاب‌آوری یک فرایند فعالانه است و به‌هیچ‌وجه با تحمل‌کردن شرایط به معنای منفی و منفعل آن برابر نیست.
در یک عبارت صحیح‌تر و رساتر می‌توان گفت تاب‌آوری اجتماعی روی دیگر آسیب‌پذیری اجتماعی است. شاید بتوان گفت که تاب‌آوری اجتماعی یعنی اینکه افراد در شرایط سخت و دشوار بتوانند واکنش‌های منطقی از خود نشان بدهند؛ بنابراین هیچ‌کس بی‌نیاز از فراگیری این مهارت نیست. جامعه‌ای که تاب‌آوری را نیاموخته در آن انواع خشونت بارز می‌شود و تعرض به حقوق شهروندی افزایش می‌یابد. تأملی بر آمار‌های پرونده‌های قضائی در کشور، آمار طلاق، خشونت‌های اجتماعی (نزاع‌ها) و خشونت‌های خانگی، بزرگ‌تر‌شدن زندان‌ها و سازمان‌های حمایتی و... در کشور نشان می‌دهد که حال تاب‌آوری اجتماعی در کشور خیلی خوب نیست. به همین دلیل امروزه مهارت تاب‌آوری نه یک اختیار بلکه الزام و ضرورت و به عبارت بهتر یک اجبار و فرصت برای به‌زیستن اجتماعی است؛ چرا‌که مهارت تاب‌آوری کمک می‌کند افراد توانمند شده و فشارهای مختلف زندگی آنها را از پای در نیاورد تا بتوانند در کوتاه‌‌ترین زمان ممکن پس از تحولات اثرگذار در زندگی‌شان، به زندگی عادی خود برگردند. این نوع رفتار نشان‌دهنده ظرفیت بالای افراد در هر جامعه در شرایط تهدیدآمیزی است که استرس‌ها را افزایش می‌دهد.
در واقع تاب‌آوری اجتماعی شرایط استرس‌زا را که خیلی از آنها از قبیل سیل، زلزله و... در اختیار ما نیستند، از بین نمی‌برد ولی به افراد قدرت و مهارتی می‌دهد که بتوانند در این شرایط استرس‌ها را مدیریت کنند و به زندگی سالم و عادی خود برگردند؛ بنابراین می‌توان گفت که تاب‌آوری اجتماعی فرایندی است که از ایستادن و بازیابی خود آغاز می‌شود و در مرحله بعد با تجدید نیروها و گنجینه‌ای از درس‌آموخته‌ها زندگی مقاوم‌تری از سر گرفته می‌شود. علاوه بر موارد اشاره‌شده در بالا، به چند نکته کلیدی دیگر در زمینه تاب‌آوری اجتماعی اشاره می‌شود:

- ظهور و بروز بحران‌ها و شرایط استرس‌زا، امری اجتناب‌ناپذیر در زندگی هستند؛ بنابراین باید یاد بگیریم که در این شرایط هم واکنش‌های مناسب و منطقی از خود نشان دهیم.
- تاب‌آوری اجتماعی مهارتی قابل یادگیری (آموختنی) است. 
-  کمک می‌کند مردم جامعه در شرایط بحرانی منفعل نباشند و رویکردی فعال و پویا داشته باشند.
- افراد تاب‌آور در شرایط سخت، مروج مهربانی در جامعه هستند و ثبات عاطفی دارند و پیوندهای اجتماعی را تقویت می‌کنند.
- هدفمند و هوشیارانه زندگی می‌کنند.
-  احساس خود‌ارزشمندی خوبی دارند و احساس درماندگی اجتماعی و بی‌پناهی نمی‌کنند.
- در جوامع تاب‌آور بستر برای مشارکت اجتماعی بیشتر فراهم است.
- افراد تاب‌آور مهارت‌های اجتماعی و زندگی و مقابله با مشکلات را می‌آموزند.
- در مقابل مشکلات انعطاف‌پذیر هستند.
فراموش نکنیم در جهانی به‌سر می‌بریم که با خطرات و تنش‌ها و تهدیدات زیادی در روابط فردی و اجتماعی روبه‌رو هستیم و هر روز هم بر شدت این تنش‌ها و خطرات افزوده می‌شود. این مسئله زمانی مهم می‌شود که بپذیریم امروزه ما به‌سادگی نمی‌توانیم به وقوع تغییرات، عکس‌العمل نشان دهیم. در وضعیتی که با مجموعه‌ای از فشارهای جدید و پیچیده‌ای مواجه هستیم که مدام در حال تغییر هستند، سازگاری با تفکرات راهبردی، نه تنها ضروری است؛ بلکه فرصت به حساب می‌آید. این موضوع برای جوامع، عواملی اساسی‌اند که نبود آنها باعث در معرض خطر قرار‌گرفتن سلامت، وحدت اجتماعی، ثبات آن و همچنین موفقیت و کامیابی آن جامعه می‌شود.

* رئیس انجمن مددکاران اجتماعی ایران
سید‌حسن موسو‌ی‌چلک*                                     
(روزنامه شرق- یکشنبه 5 اردیبهشت 1398- صفحه 16)