مرهمی بر زخم های روزگار واکاوی تاثیر مددکاری اجتماعی در جامعه( بخش دوم)

در وجود ما اشتیاقی به ودیعه گذاشته شده که هرگاه برای دیگران قدم خیری بر می داریم، آرامش را در عمق روح و روان خود احساس کرده و یک پله به کمال نزدیکتر می شویم.ریشه مددکاری اجتماعی ناشی از تأثیر متقابل و نیز بسیار عمیق وضعیت زندگی افراد یک جامعه با یکدیگر است. در ایران از گذشته های دور مردم با تأسی از پیشوایان دینی رسیدگی به وضع نیازمندان، ایتام و در راه ماندگان را سرلوحه کار خود قرار داده و نسبت به پرداخت وجه خمس و زکات حساس بوده اند. ثبت صدها مورد وقف از گذشته تا امروز گواه دیگری بر این ادعاست. اولین و کامل ترین الگوی مردم کشورمان در مسیر مددکاری اجتماعی حضرت علی (ع) هستند. بزرگمردی که وصف نوازش های پدرانه اش ورد زبان همه بزرگمردان تاریخ از ازل تا ابد خواهد بود.
در سال 1326 هـ. ش در روستای عزآباد 36 کیلومتری یزد، از شکاف دیواری، وقفنامه ای به زبان عربی مربوط به قرن هفتم هجری کشف شدکه پانزده سال بعد، در سال 1341، در 209 صفحه در تهران به نام «جامع الخیرات» انتشار یافت. واقف این وقفنامه سید رکن الدین محمد از بزرگان یزد بوده است. سید رکن الدین شرح وظایف، چگونگی رسیدگی و کمک های اساسی و جزء به جزء امور بیماران و سایر مستمندان را در جامع الخیرات یاد کرده است. برای نمونه در یک مورد شرح می دهد که اگر کوزه آب «کودکان سقا» که در رهگذرها آب می فروخته اند و یا برای مردم به در منازلشان آب می برده اند، بشکند، از وجه خاصی باید برای آنها کوزه تهیه کنند، تا کودکان بینوا، بر اثر تهیدستی، دست از کوشش برندارند، و به گدایی و ولگردی روی نیاورند.
شاید این برنامه مکتوب را بتوان اولین گام در جهت ساماندهی مددکاری اجتماعی به صورت علمی و منظم در بافت قدیم جامعه ایرانی به حساب آورد.
به مددکاری اجتماعی نیازمندیم
مجید کاشانی جامعه شناس با گرایش مددکاری اجتماعی و عضو هیئت مدیره گروه مددکاری دانشگاه آزاد واحد تهران مرکز با ورق زدن فصل های مختلف تاریخ برایمان توضیح می دهد: «در سال 1359 همزمان با انقلاب فرهنگی این بحث مطرح بود که آیا رشته مددکاری برای جامعه ما ضرورت دارد یا خیر؟ از سوی دیگر چون در دوران قبل از انقلاب از عنوان این رشته برای نشان دادن چهره ای خیرخواهانه سوء استفاده کرده بودند، نظرها چندان مساعد نبود. در این میان عده ای با سعه صدر جلسات متعددی در تهران و قم برای بررسی ابعاد مختلف رشته مددکاری با حضور روحانیون و نیز دانشگاهیان تشکیل دادند. از محضر حضرت آیت الله جوادی آملی و حضرت آیت الله... مجتبی تهرانی کسب اطلاع شد که نهایتاً به ادامه این رشته در ایران رأی دادند.»
اما کاشانی با ابراز نارضایتی از کم کاری در تحول محتوای رشته مددکاری می گوید:« هنوز از لحاظ سرفصل های مطرح در دانشگاه نتوانسته ایم به یک محتوای کاملاً بومی در رشته مددکاری دست پیدا کنیم. ضرورت وجود رشته مددکاری در بدنه جامعه و سازمان های مختلف بر هیچ کس پوشیده نیست، اما باید مددکارانی آگاه که از نیازهای جامعه اش با خبر هستند، تربیت کنیم تا درد اجتماع خود را بشناسند و در جهت رفع آن بکوشند.»
برنامه ریزی بلند مدت برای کمک به جامعه
مرد با شانه هایی فرو افتاده روبروی مددکار بهزیستی می ایستد و می گوید: «این پرونده پزشکی از کار افتادگی ام است. هر دو دخترم می توانند مستمری بگیرند، اگر می شود ما را در اولویت بگذارید.»
مددکار با لحنی مهربان و دلجویانه پاسخ می دهد: «چشم پدرجان، ولی یک مقدار طول می کشد. باید تحقیق کنیم.»
مرد این بار با لحنی شکسته و رنج کشیده می گوید: «آبرویم را گذاشته ام که به نزدتان آمده ام!»
مددکار صرفاً به صورت مادی کمک حال مددجو نیست. متأسفانه خیلی ها تصورشان از تابلو مددکاری نوعی بنگاه خیریه است. جمله آخر این پیرمرد را بخوانید: «آبرویم را گذاشته ام که به نزدتان آمده ام!»
مجید کاشانی می گوید: «مددکاری تلفیق علم و عمل با توجه به علوم عملی و روش های عینی در مواجهه با واقعیت های اجتماعی است. روش هایی که یک مددکار با توجه به تجربیاتش برای حل مشکلات هر کدام از مددجویان به کار می گیرد، هنر او را نشان می دهد.
مددکار باید یک دستورالعمل ویژه را طراحی کرده و با کمک مددجو به نتیجه برساند.»
وی ادامه می دهد: «مددکاری با سه رویکرد فردی، گروهی (خانواده) و جامعی (جامعه) صورت می گیرد. در ایران بیشتر از مددکاری فردی با تکیه بر تکنیک های مصاحبه رو در رو، مشاهده وضعیت زندگی از نزدیک، پرکردن پرسش نامه و... بهره می بریم. در برخی جوامع نیز بیشتر طبقه متوسط به مددکار مراجعه می کنند. در اروپا هم طبقات ضعیف، در کشور ژاپن آسیب دیدگان و اقشار ضعیف و در کشورهای متمول چون سوئد گاه حتی قشر مرفه نیز نیازمند خدمات مددکاری اجتماعی هستند.» وی ادامه می دهد:« در ایران مردم به دلیل عدم آگاهی اکثراً علی رغم مشکلاتی که دارند، کثرشأن می دادند زیر تابلو مددکاری قرار گیرند، لذا معمولاً افراد به شدت آسیب دیده مراجعه کنندگان مددکاران اجتماعی هستند. از طرفی باید صراحتاً گفت که در بحث مدکاری نه به تعداد کافی نیرو متخصص داریم و نه هزینه اش را که بتوانیم کل اقشار جامعه را پوشش دهیم. وی تاکید می کند: «دانش مددکاری هنوز هم آنچنان که انتظار می رود بومی نشده است.»
کاشانی با اشاره به این که مددکاری گروهی را تعطیل کرده ایم و صرفاً به بحث مددکاری فردی آسیب دیدگان پرداخته ایم، می گوید: «حال که شرایط این گونه است، بیاییم از طریق رسانه ها روحیه مددکاری خودجوش را در بین مردم رواج دهیم و به اصطلاح فرهنگ کدخدامنشی را به تصویر بکشیم. الگوی اصلی ما هم پیشوایان دینی و بزرگان باشند. البته خوشبختانه چنین روحیه ای در خون مردم ایران می جوشد. ضمناً در درازمدت به مددکاری جامعی روی خوش نشان داده و برنامه ریزی کلان در راستای مددکاری اجتماعی برای کل اقشار جامعه داشته باشیم.»
هماهنگی سازمان ها برای استفاده از مددکار
از قدیم گفته اند پول که باشد، همه چیز هست، ولی باید گفت کار که باشد، همه چیز مهیاست. وارد یکی از غرفه های زنان خودکفای تحت پوشش کمیته امداد می شوم. بوی تند ترشی بادمجان به مشام می رسد. از این قبیل غرفه ها در سال های اخیر در خیلی از نمایشگاه ها با هدف نمایش دستاوردهای افراد تحت پوشش کمیته امداد، بهزیستی و شهرداری برپا شده اند. کمیته امداد معمولاً هر ساله در جشن رمضان به نمایش این قبیل دستاوردهای هنری و صنعتی همت می گمارد. شهرداری در پارک های مهم شهر تهران بازارچه دائمی راه اندازی کرده است و بهزیستی نیز هرازگاهی نمایشگاه راه اندازی می کند. در بحث مددکاری و توانمندسازی باید این واقعیت را پذیرفت که تمام سازمان ها کار فردی را کنار گذاشته و به یک رویکرد جمعی گرایش پیدا کنند تا موفقیت بهتری حاصل شود.
یک زن خودکفا که با کمک وام های کمیته امداد امام خمینی(ره) کارش را آغاز کرده است، می گوید: «همسرم که فوت کرد، دائماً زیر پرچم اعضای فامیل بودیم. تصمیم گرفتم کاری را شروع کنم که با فضای کوچک خانه ام مناسب باشد. ابتدا در حد کمی برای مغازه های محل ترشی تهیه می کردم، کم کم چون کارم خوب بود، مشتری ها خودشان مستقیماً مراجعه کردند و سفارش دادند.»
در حالی که برایم مقداری ترشی مخلوط آماده می کند، روی ورقه ای شماره اش را نوشته و به دستم می دهد. انصافاً هم که این غرفه از همه غرفه ها شلوغ تر و پررونق تر است.
مددجویان در انتظار را تحت پوشش قرار می دهیم
فرید براتی سوده سرپرست دفتر امور زنان و خانواده سازمان بهزیستی کشور با اشاره به این که وظیفه اصلی آنها توانمندسازی زنان سرپرست خانوار است، می گوید: «در سازمان بهزیستی کل کشور 3 تا 4 هزار مددکار مشغول به کار هستند. سازمان بهزیستی درتهران بیش از 10 هزار نفر را تحت پوشش خود دارد که قصد داریم تاپایان امسال به رقم 15 یا 16 هزار نفر برسیم.
امسال تلاش می کنیم همه پشت نوبتی هارا تحت پوشش قرار دهیم.»
وی ادامه می دهد: «در حال حاضر 23 کلینیک مددکاری در نقاط مختلف شهر تهران فعالند. 400 مرکز مشاوره نیز زیرنظر سازمان بهزیستی فعالیت می کنند که علاوه بر آن شهروندان می توانند از طریق تلفن از مشاوره تلفنی بهره مند شوند.
افرادی که می خواهند تحت پوشش بهزیستی قرار گیرند باید به ستاد هماهنگی و پذیرش استان تهران واقع در پیچ شمیران مراجعه کنند.»
براتی سوده به تشریح چگونگی اعطای سهام عدالت به افراد تحت پوشش سازمان بهزیستی به ویژه زنان سرپرست خانوار می پردازد و می گوید: «یک سری از مشمولان تحت پوشش بهزیستی بوده اند، که در نوبت قرار گرفته اند. اما یک سری از خانم های جامعه که بعضاً دارای شغل هم هستند، ولی از این جهت که بالای 35 سال سن دارند و ازدواج هم نکرده اند، خود سرپرست محسوب می شوند. این قشر حتی اگر پدرشان هم در قید حیات باشد، در صورتی که سه ماه حق بیمه داده باشند (فرقی نمی کند که پیوسته یا منقطع) می توانند به بهزیستی مراجعه کرده و در لیست برای دریافت سهام عدالت ثبت نام کنند.
شرط اصلی ثبت نام در لیست بهزیستی و مراجعه به مددکار بهزیستی است.»
این حرکت ها نمادین نیست
از اتفاقات تازه در عرصه مددکاری اجتماعی معرفی مددکاران نمونه کشور به همت سازمان بهزیستی در تیرماه 87 است.
از طرف دیگر خبر تأسیس اورژانس اجتماعی(123) نیز در ردیف خبرهای مهم این ماه قرار دارد. از سید حسین موسوی چلک مدیرکل دفتر امور آسیب دیدگان اجتماعی درباره تلاش برای شناسایی و رفع مشکلات مددجویان می پرسم، پاسخ می دهد: «دیر شروع کرده ایم، ولی می خواهیم فضای خالی بین خانه و پلیس را پر کنیم. رویکرد ما انسانی است. می خواهیم به فرض مثال آبروی دختری که از محیط خانه برای مدت کوتاهی خارج شده و حال بازگشته است، حفظ شود. به نظرشما این دختر را با ماشین نیروی انتظامی و دستبند به آغوش خانواده اش برگردانند، بهتر است و یا این که از طریق مشاوره های مددکاری زمینه برای بازگشتش فراهم شود؟»
موسوی چلک ادامه می دهد: «سعی داریم به قوانینی برسیم که به مداخله مددکار ابعاد جدیدتری ببخشد. این گونه به جای پلیسی کردن یک ماجرا، از پتانسیل مددکاران اجتماعی در حل مشکلات شهر استفاده می شود.»

   کیهان